ශල්‍ය තන්ත්‍රය ආයුර්වේදයේ වැදගත් ශාඛාවක් වන අතර, එහි විවිධ රෝග කළමනාකරණය සඳහා ශල්‍ය හා පරිශුක්‍රීය ශිල්පීය ක්‍රම විස්තර කර ඇත. එය ශරීරයට හෝ මනසට වේදනාවක් හෝ දුකක් ඇති කිරීමට හේතු වන සාධක ඉවත් කිරීම අරමුණු කරගත් සියලුම ක්‍රියාවලීන් ආවරණය කරයි. අනුශාස්ත්‍ර කර්ම යනු ශල්‍ය උපකරණ නොමැති විට ශල්‍ය නොවන අයිතම හෝ උපකරණ භාවිතයෙන් සිදු කරන ශල්‍යකර්ම ක්‍රියා පටිපාටි වේ. ආයුර්වේදයේ විවිධ අනුශාස්ත්‍ර කර්ම ඇති අතර, ක්ෂරකර්ම, අග්නිකර්ම, ජලෞකාවචරණ සහ ක්ෂරසූත්‍ර වඩාත් වැදගත් ඒවා වේ.
ක්ෂර කර්ම: ක්ෂර යනු විවිධ ශාකවල අළු වලින් ලබාගත් ඖෂධයකි. එය ශාස්ත්‍ර සහ අනුශාස්ත්‍ර අතර හොඳම ලෙස සැලකේ. ක්ෂර වර්ග දෙකක් තිබේ: අභ්‍යන්තරව ගන්නා පානිය ක්ෂර සහ තුවාල කළමනාකරණය සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන් භාවිතා කරන ප්‍රතිසරණීය ක්ෂර. එය ප්‍රධාන වශයෙන් තුවාලවල ශෝධන (විකෘති කිරීම) සඳහා සහ අර්ශ (රක්තපාත) සහ ගුද මාර්ග ප්‍රසාරණය (ගුද මාර්ගය ප්‍රසාරණය) වැනි විවිධ ගුද මාර්ග ආබාධ සඳහා ප්රතිකාර කිරීමේදී භාවිතා වේ. ක්ෂර රසායනික කැටි ගැසීමක් හරහා ගොඩවල් අඩු කර හැකිලී යයි.
අග්නිකර්ම: සියලුම ආචාර්යවරුන් විසින් විස්තර කරන ලද දෙවන වැදගත්ම අනුශාස්ත්‍ර කර්මය අග්නි කර්මයයි. ආයුර්වේදයේ වෛද්ය, ශල්‍යකර්ම සහ අනෙකුත් පැරශල්‍ය ක්‍රියා පටිපාටි අසාර්ථක වූ විට, අග්නි කර්මය රෝගය මුල සිටම සුව කරයි. අග්නි කර්මයෙන් ප්රතිකාර කරන රෝග නැවත ඇති නොවේ. අග්නි කර්මයට ඇතුළත් වන්නේ රෝගය සම, මාංශ පේශි පටක හෝ රුධිර නාල, කණ්ඩරාවන් සහ අස්ථි සන්ධිවල පිහිටා තිබේද යන්න මත පදනම්ව, විවිධ උපකරණ භාවිතයෙන් නියමිත ප්‍රදේශයට සෘජු තාපය යෙදීමයි.
ජලෞකාවචරණ (කූඩැල්ලන්ගේ චිකිත්සාව): ආයුර්වේදය ශරීරයේ රුධිරයේ කාර්යභාරය, රුධිර විෂ වීම නිසා ඇතිවන රෝග සහ ඒවාට ප්රතිකාර කිරීම අවධාරණය කරයි. ප්‍රධාන චිකිත්සක මූලධර්මය වන්නේ රුධිර වහනය (රක්තමෝක්ෂණ) වන අතර එය විවිධ ආකාරවලින් කළ හැකිය. රක්තමෝක්ෂණයට ක්‍රම දෙකක් ඇත: ශාස්ත්‍රකෘත සහ අශාස්ත්‍රකෘත. ශාස්ත්‍රකෘතයට සිරවේද සහ ප්‍රච්චන ලෙස තවදුරටත් බෙදා ඇති අතර, අශාස්ත්‍රකෘතයට ශ්‍රිංග, ජලෞක, අලබු සහ ඝටි ඇතුළත් වේ. රක්තමෝක්ෂණයේ සියලුම ක්‍රම අතර, කූඩැල්ලන්ගේ ප්‍රතිකාරය (ජලෞකාවචරණ) සහ ශිරාඡේදන (සිරවේද) වඩාත් ජනප්‍රිය වේ. තුවාලයේ ප්‍රගතියේ ආරම්භක අවධියේදී ජලෞකාවචරණ සාමාන්‍යයෙන් යොදනු ලැබේ. රක්තමෝක්ෂණ වේදනාව අඩු කරන අතර නොමේරූ ඉදිමීමේ suppuration මර්දනය කරයි.
